Kemaleddin Farisi - Optik

On dördüncü asırda yetişen büyük matematik ve fizik âlimi. İbni Heysem’le aynı çapta, orijinallik yönünden ise ondan daha üstün görülen bir bilginimizdir. Hayatı hakkında fazla bilgi olmamakla beraber, 1267 yılında doğduğu, şimdiki İran toprakları üzerinde yaşadığı bilinmektedir. Daha genç yaşlarında iken üstün kabiliyeti ve gayretleriyle kendisini göstermiştir. Zamanın büyük din ve fen âlimlerinden Kutbeddin Şirazi'nin talebesidir. Hocasının, kendisini Kitabü’l-Menazir’e yönlendirmesiyle onun üzerine dikkatle eğilip satır satır inceledi. Sonra da güzel bir şerhini(yorumunu) yaptı. Bu çalışması ve bununla birlikte özel olarak ilgilendiği fiziğin temel konularından biri olan optik sahasındaki başarılı çıkışları onun sahasında daha da çok tanınmasını sağlamıştır. Optikle ilgili çalışmaları sırasında da kendinden önceki eserleri dikkatli bir şekilde tetkik etmişti. Ünlü fizik bilginimizin 1320 yılında Tebriz’de vefat ettiği bilinmektedir. 

Kemaleddin Farisi, daha çok cam küre üzerinde ışığın kırılmasıyla ilgili çalışmalarıyla kendini ilim dünyasına tanıtmıştır. Max Meyerhof, İbni Heysem’le Farisi’nin Fizik ilmindeki çalışmalarının Öklid ve Batla Myus’u gölgede bıraktığını belirtir ve fen ilimlerini gerçekle buluşturup devamlı yükseltip aydınlattıklarını ve geliştirdiklerini söyler. Her biri üstün bir zekâ eseri olan bu ilaveler; bir küre yüzeyinde ışığın yansıması, kırılışı, gökkuşağı, hâle, karanlık oda gibi konuları içine almaktadır. 

Şeffaf ve billur kürelerde ışığın kırılıp yansı¬ması hadisesini ele alırken, havada su buharını meydana getiren küçük ve milyonlarca su küreciklerine güneş ışığının ulaşarak bunlarda kırılmasını ve muhtelif renklerin meydana gelip, gök kuşağının nasıl oluştuğunu açıkladı. Ayın etrafında, ay ışığı sebebiyle meydana gelen hale'yi de yine aynı prensibe dayanarak ele aldı, yapı ve teşekkülünü ilmi olarak açıkladı. Farisi'ye gelinceye kadar gök kuşağının meydana gelişi hakkındaki anlayış ve bilgi seviyesi, ışığın karanlıkta imtizaç etmesi şeklindeydi ve aralarındaki orantıya göre de muhtelif renkler meydana geliyor sanılıyordu. Bu gün bilindiği gibi, ışığın kırılması ve yansıması olayı, renk tayflarının meydana gelmesine sebep olmaktadır. 

Kemaleddin Farisi, cam küre üzerinde yaptığı deneyler içerisinde yağmur damlalarında ışığın kırılması ve takip ettiği yolu da tespit etmiş ve bu tespiti onu gök kuşağının birinci ve ikinci derecede oluş şeklini açıklamaya götürmüştür. Yaptığı tüm bu çalışmalara Tenkihü'l-Menazırü'l Zev-il-Ebsar vel-¬Besair adını koydu. Menazır, yani optik ilmi, ona göre; idrak etti¬ği şeyler itibariyle görme organının durum ve özelliklerini inceleyen, konularını tespit eden bir ilim dalıdır. Başlıca şu konuları ele alır: Gözün yapısı, görme olayı ve görünen şeyler, ışık ve renklerin incelenmesi, katı ve şeffaf cisimler ile ışık arasındaki münasebetler. Farisi, bütün bu konuları incelerken, matematik ve mantık metotlarını kullanarak ilmi açıklamalarda bulundu.

Kemaleddin Farisi; matematik, cebir, optik ve genel anlamda fizik ilimleri sahasında kendinden sonraki bilim adamları için çok önemli eserler bıraktı.