Fergani - Astronomi

9. yüzyılda yetişmiş, ekliptik meyli ve Güneş’in de kendine göre hareketli olduğunu ilk defa keşfeden büyük Müslüman astronomi ve matematik alimidir. Fergâni Batı bilim dünyasında Alfarganus adıyla tanınır. Çağının bilim ve kültür merkezlerinden olan Türkistan'ın Fergana bölgesinde bulunan ünlü bir Türk ailesine mensuptur. Doğum ve ölüm tarihleri tam olarak bilinmemektedir.

 Ahmet Ferganî, ilk öğrenimini zamanın kültür merkezi olan ve ünlü bilginlerin yetiştiği Fergana'da yaptı. Büyük bir ihtimalle astronomi konusundaki ilk bilgilerini de babasından aldı. Belli bir seviyeye geldikten sonra mevcut bilgilerine yeni bilgiler katmak amacıyla o devirde İslam aleminin devlet ve ilim merkezi olan Bağdat'a gitti. Ömrünün yarısına yakınını burada geçiren Fergânî, kısa sürede matematik ve astronomi konularındaki bilgisini Bağdat bilim çevrelerine kabul ettirdi. Bilimin gelişmesine olan katkılarıyla bilim tarihinde adlarından övgüyle bahsedilen Abbasi halifelerinin en ünlü bilginleri arasına girdi. İlmi çalışmalarında deneye dayanan inceleme ve araştırmalar yapıp Gök cisimlerinin hareketleriyle uğraştı. Kur'an-ı Kerim'in ve aklın prensiplerine uymayan Batlamyuscu astronomiyi ilk defa tenkit edenler arasında yer alarak, bu konuda yankı uyandıran yorumlar yazdı.

Mucit Fergânî’nin, kendi devrine kadar gök cisimlerinin hareketleri biliniyordu. Ama güneşle ilgili bir bilgi yoktu. Fergânî yaptığı uzun araştırmalar sonucu, Güneş’in de bir yörüngesi bulunduğu ve kendi etrafında batıdan doğuya doğru döndüğünü ilk defa tesbit ederek ortaya koydu. Ayrıca Fergânî 41 yıl boyunca devam eden astronomi araştırmaları sonucunda enlemler arasındaki mesafeyi de saptadı. 

Ahmet el-Ferganî, Halife El-Me'mun'dan başlayarak El-Mütevekkil zamanına kadar el-Cezire'de yaptığı araştırmalar, yazdığı eserler ve bulduğu ölçüm aletleri ile zamanının önde gelen alimleri arasında yer aldı. Onun astronomi, matematik, coğrafya ve mekanik sahasındaki çalışmaları bu ilimlerin gelişmesine önemli ölçüde yardımcı oldu. Onların temellerini güçlendirdi ve yeni gelişmelere yol açtı. Daha sonraki devirlerde aynı konu ile ilgilenen alimler Ferganî'nin eserlerinden istifade ettiler. Ferganî'nin tesirleri o devirdeki tüm Türkistanlı alimler ve Avrupalı bilginler üzerinde de görülür. Latince'ye tercüme edilen eserleri asırlarca Avrupa'da üniversitelerde okutuldu. 

Ahmet el-Ferganî zamanında İslam aleminde Hasîp (Matematikçi) olarak da tanınmıştı. Bilindiği gibi astronomi çalışmaları matematiğe dayanır. Fizik ve mekanik konusunda da çalışmaları vardı. Çizimini kendisinin yaptığı ve yapımına nezaret ettiği Nil Nehri sularının hızını ve seviyesini ölçen Mikyâs-ül Cedid adlı bir alet yaptı.