İbn-i Heysem - Astronomi

Asıl adı Ebu Ali el-Hasan bin el-Hasen olan İbni Heysem 965 yılında Basra’da doğdu. Kendisini ilim dünyasında sayılı isimler arasına katacak tahsiline burada başladı. Yüksek din ve fen ilimlerini burada öğrendi. Tahsilinin bir kısmını burada tamamladıktan sonra Bağdat’a giderek bilhassa; matematik, fizik, mühendislik, astronomi, meteoroloji, felsefe gibi ilimleri de öğrenerek büyük üne kavuştu. Kindi, Razi, Huneyn, Fergani, Battani gibi kendinden önce yaşamış doğulu müslüman filozof ve bilginlerin eserlerini inceledi.

Bağdat’ta üne kavuşan İbni Heysem asıl şöhretine Mısır’da ulaştı ve biraz öncede bahsettiğimiz Nil Nehri ile Bağdat baraj projesi üzerinde çalışmalarında bulundu. Sonra da orada ilmi çalışmalarını sürdürerek birçok eser yazdı. İlim tarihçilerine göre; İbni Heysem'in hayatının bu dönemi en verimli ve başarılı devri olmuştur. Batıda Alhazen adı ile tanınan İbn-i Heysem 200 civarında eser verdikten sonra 1038  yılında Kahire’de vefat etti.

İbni Heysem, tıp ilminde derinleşti. Geometriyi mantığa uyguladı. Öklid ve Apellenius'un geometrik ve sayısal metotlarını geliştirdi ve pratik uygulama alanlarını işaret etti. Geometri ve matematiğin inşaatçılık alanında uygulanmasında katkıda bulundu. Eski medeniyetlerden intikal eden matematik, geometri ve astronomiyi tetkik ederek ilmi tenkitlerini ortaya koydu ve bu sahalarda kendi nazariyelerini geliştirerek ilim alemine sundu. Mesela; Aristo ve Batlamyus’a ait olan dünyanın, kâinatın merkezi olduğu şeklindeki görüşleri üzerindeki şüphe ve tereddütlerini ifade etti. Dünya merkezli bir kâinat sisteminin kesin olamayacağını, uzayda daha başka sistemlerin de bulunabileceğini ve güneş sisteminin mevcut olduğunu söyledi. Nitekim İbni Heysem'den yüzlerce sene sonra, önce İbni Şâtır ve Batruci sonra Newton ve Kepler, Güneş sistemi nazariyesini kabullenmişler ve yer kürenin bu sistemin içinde bulunduğunu söylemişlerdir. 

 Atmosfer kalınlığını hesaplamaya çalıştı. Güneş ve Ay'ın ufka yakınken daha büyük görünmelerinde atmosferin tesiri olduğunu fark etti. Yaptığı rasatlarla astronomik tan'ın, güneş ufkun tam 19 derece altındayken başladığını veya bittiğini ve güneş ışınlarının bize atmosferik bir kırılma ve dağılma ile ulaştığını açıkladı. Sabahleyin tam karanlıktan aydınlığa geçişin başladığı bu astronomik tan'a fecr-i sâdık denir. İbni Heysem, bu anda güneşin irtifaını eksi 19° olarak hesaplamıştır.