02.08.1989 - Geçmiş Dönemlerde İlme ve Alime Verilen Önem

Bismillâhirrahmanirrahîm

el-Hamdü lillâhi rabbi’l-âlemîn. ves-Salâtü ve’s-selâmu alâ seyyidinâ  Muhammedin ve âlihî ve sahbihî ve ecmaîn ve men tebiahû bi-ihsânin ila yevmiddin.

Emma bad;

el-İlmüilmâni. “İlim iki çeşittir.”İlmünfi’l-lisâni.“Bir tanesi dilde, dil üzerindedir.”

Konuşuyor, o kadar.

Fe zâke huccetüllâhi alâ ibâdihi. “Bu, âdemoğlunun aleyhine yarın delil olacak.”

“Sen biliyorsun, söylüyordun, biliyordun; niye uygulamadın?!..” diye aleyhinde delil olacak.

Ve ilmün vakara fi’l-kalb.“Diğer bir ilim de vardır ki, insanın gönlüne yer etmiştir.”

Hareketlerine ışık tutar. Hayatını tanzim eder. Ahlâkına yön verir. Davranışlarında, seçmelerinde tercihlerinde Allah’ın rızası tarafını seçmesine sebep olur.

Vezâlike el-ilmü’n-nâfî.“Faydalı ilim budur, ilm-i nâfî budur.”

Bunu Allah sever. Böyle alimi sever. Bir alim ki, söylüyor. Ama söylediğini uygulamıyor. Peygamber Efendimiz onu hadîs-i şerîfinde, kendisi yanıp etrafı aydınlatan muma benzetmiş. Mum gibidir. Mum, yanar yanar yanar. Küçülür küçülür küçülür. Biter. Etrafı aydınlatır ama kendisi biter. Öyle olursa alim, kendisi ilmiyle amel eylemezse o duruma gelir.

Onun için İslâm dininde ideal alim nasıldır?

Dört mertebesi vardır.

Bir; bilecek. Konuyu bilecek. Alim olacak. Fıkıh bilecek. Hadis bilecek. Akaid bilecek vs. bilecek. Konusuna hâkim olacak. Konuyu bilecek. Konusunda salahiyetli olacak. Yarım bilmeyecek. Yarım doktor candan eder, yarım hoca dinden eder. Yarım bilmeyecek. Bugün maalesef yetişenler yarım yetiştiği için bir sürü kavga gürültü, çekişme,münâkaşa, itiraz… Dinin ana noktalarında birtakım ileri geri sözler, imanı zedeleyecek sözler… Televizyona çıkıyor. Kendisiyle röportaj yapılıyor. Yıkıyor, çamları deviriyor, baltayla deviriyor. “Bunun aslı yoktur, bunun aslı yoktur!..”Yarım, işte dinden ediyor. Dinden ediyor. Bütün ümmeti şaşırtıyor.

Lâyenfe’u’l-ilmü illâ bi’l-amel.

Bilmek yetmez. Bildiğini uygulayacak, ilmiyle amil olacak.

Lâ yenfe’u’l-ilmü ve’l-amelü illâ bi’l-niyeh.

Bildiğini uygularken de iyi niyetli olacak. İhlâslı olacak. İhlâslı olmazsa, yaptığını Allah rızası için yapmazsa yine ecir alamaz.

Misal:Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem buyuruyor:

Bu hadîs-i şerîfin mâna-yı münîfi nedir?

“Nice gece kalkıp uykusunu terk edip, ibadet eden insan vardır ki; gece kalkmasından bir fayda görmez. Ancak uykusuz kalır o kadar. Uykusuz kaldığıyla kalır. Fazla bir ecir almaz. Bir ecir almaz. Nice oruç tutan insan vardır ki; orucundan kendisine bir kâr gelmez, bir sevap gelmez.”Ancak aç ve susuz durmuş akşama kadar. Belki hıristiyanların perhizi gibi bir perhiz faydası olur. Hani midesi boş kaldığından rahat olur, o kadar.

“Sevap yok!” demek oluyor.

Neden?

Amellerin kabul olması sebeplerinden birisi ihlâstır. Niyetin güzel olmasıdır. Niyet güzel olmazsa, niyet Allah’ın istediği gibi olmazsa, niyet Allah’ın rızasını kazanmak olmazsa; kula gösteriş olursa daha başka, dînen mezmum olan daha başka şeyler olursa, o zaman kabul olmuyor.

İlim var. İlmini uyguluyor. Ama niyeti ihlâslı değil. Yine ecir almaz. Demek ki ihlâs da şart. İlim lazım. Amel lazım. Ameli ihlâsla yapması lazım.

Lâ yenfe’u’l-ilmüve’l-amelü ve’n-niyyetü illâ bi’s-sünneti……

Bu da fayda vermez, sünnete uygun olmazsa! Sünnete uygun olmadığı takdirde, yapılan şeyin iyi niyetli olması da yetmez.

“Ben çok iyi niyetle bu işi yapıyorum.”

Ama bid’at işlemişsin. Yaptığın iş bid’at. Bidat olunca o da kabul olmuyor. İşte Osmanlılar’ın gelişme, ilerleme, yükselme, başarı kazanma sebepleri incelenirse; temelinde ilme verdikleri önem yatar. İlme önem vermişler. İlme eğilmişler. Medrese kurmuşlar. Her gittikleri yerde medrese kurmuşlar. Büyük alimlerin çevresinde yerleşmişler. Büyük alimler yol göstermiş. Herkes onu dinlemiş. Padişahın öyle geniş bir bilgisi yok. Bu devşirmelerin yeniçeri yapılması vs. hep ilim adamlarının, ilim erbabının tavsiyeleri. “Bunları yetiştirelim. Bu esir çocukları, müslüman ailelerin yanına verelim. Bunlara İslâm terbiyesi gösterelim. Müslüman olsunlar.” diye meselelerin çözüm yollarını gösteren onlar. Padişahların yönetimlerinde çok büyük hürriyetleri yok.Söz; alimin, ilmin, dinin,Kur’an’ın, şeriatın,İslâm’ın! O zaman Allah, bereket de veriyor hayır da veriyor ilerleme de oluyor.

Oradan, bu çağlardan sonra bir zaman gelmiş,durum değişmiş. Osmanlılar başarısızlığa uğramaya başlamışlar. İnceliyorsunuz. İlme gereken önemi vermediklerinden olduğu anlaşılıyor. Kaptân-ı Deryâ, zamanın padişahı İstanbul’da değilmiş de Diyarbakır’a kadar gidiyor. Veziriazama diyor ki; “Efendim, biz onları yakaladığımız esirlerden öğrendik. Bu gâvurlar ‘yeni dünya’ derler bir yer keşfetmişler. Oraya doğru gidiyorlar. Oralara da sefer edelim. Oralara da el atalım.”

“Aman Kaptân-ı Deryâ! Bizim aldığımız diyarları muhafaza etmekte zorlanıyoruz, boşver, aldırma!..” gibi bir cevap!

Bak ötekiler aldıkları haberi getiriyorlar. Ama beriki ilme önem vermeyince demek ki Amerika kıtasına Müslümanların gemileri de gidecekti. Onlarda bir yerlerde, bir yer tutacaklardı. Onlarda o yeni dünyanın büyük, bâkir zenginliklerinden istifade edeceklerdi. Belki Osmanlı açılacaktı, nefes alacaktı.Avrupalı rakiplerinin karşısında, onlar ilerleyip dururken bunlar ekonomik bakımdan böyle fakir duruma düşmeyeceklerdi. Sıkışmış duruma düşmeyeceklerdi.

Pîr-i Reis’in haritasını, hâlâ ilim adamları çözemiyorlar. Hatta bazıları diyorlar ki;“Acaba gökten bazı şahıslar gelip de mi yaptı?”

Bu haritaları bu kadar mükemmel nasıl çizdi? Bu bilgileri buraya nasıl yerleştirdi? Bu kadar doğru perspektifleri nasıl buldu? Çözülmüş bir mesele değil. O kadar kısa zamanda Amerika kıtası dahi yeni bulunmuşken; Güney Amerika, Kuzey Amerika, girdileri çıktıları nehirleri vesairesiyle Pîr-i Reis’in haritasının üzerinde işlenmiş. Ben de var. Kıvrılmış rulo hâlinde, masa büyüklüğünde haritası var.Adamlar o kadar güzel takip ederken, başarıdan başarıya gidiliyor. Takip edilmediği zaman…

Fatih Sultan Mehmed’in, yetişmesini düşünelim. Bizim için bir ibrettir. Fatih Sultan Mehmed nasıl yetişmiş? Kaç lisan biliyor?Rumca’yı dahi biliyor. Latince biliyor. Yunanca biliyor. Arapça biliyor, şiirleri var. Farsça biliyor.Kaç tane lisan bilen, pırıl pırıl aydın bir insan. Biz bugün, hiçbir lisanı doğru düzgün bilemiyoruz.

Allah bizi yolunda eylesin. Kendisini, bilelerden bulanlardan eylesin.Allah hepinizden razı olsun.Dünya ve ahiretin, bildiğimiz bilmediğimiz her türlü hayırlarına erdirsin.Dünya ve ahretin ter türlü şerlerinden korusun.

Bi-hürmeti esrâr-ı sûreti’l-Fâtiha!